varzaneh jame historical mosque 80x80 - آب بند شاخ کنار
مسجد جامع تاریخی ورزنه
۱۴ فروردین, ۱۳۹۸
shah abbasi varzaneh caravansary 80x80 - آب بند شاخ کنار
کاروانسرای شاه عباسی ورزنه
۱۴ فروردین, ۱۳۹۸

آب بند شاخ کنار

shakh kenar varzaneh waterfall - آب بند شاخ کنار

آب بند شاخ کنار در ۱۶ کیلومتری شهر ورزنه و در ۱۰ کیلو متری ورودی تالاب قرار دارد. این بند آخرین سد انحرافی بر روی رودخانه زاینده رود می باشد.( البته لازم به توضیح است که حدوداّ ۵۰۰متر پایین تر از محل فعلی بند آثاری است از بند قدیمی تری که قدمت آن به بیش از ۱۰۰سال می رسد مشاهده می شود که بر اثر سیل خراب شده است).

ارتفاع آب بند شاخ کنار حدود ۳ متر و طول آن به بیش از ۶۰متر می رسد. این آب بند چون در کنار روستای متروک و بدون سکنه شاخ کنار واقع شده است به این نام معروف است . جنس این بند از ساروج و آهک می باشد و قدمت آن به بیش از ۹۰ سال می رسد.

از آب بند شاخ کنار دو مادی منشعب می شود که مادی سمت راست زمین های کشاورزی روستای شاخ میان و مادی سمت چپ زمین های روستای شاخ کنار را آبیاری می کند.

این دو روستا در پایین دست بند و در حدود ۳ کیلو متری بند شاخ کنار و در دو طرف رود خانه قرار دارند که در حال حاضر خرابه هایی از جمله: حمام ،کوره آجر پزی ، اتاقهای مسکونی و آغل گوسفندان بر جای مانده است.

این روستاها در حدود  ۳۰ سال پیش مسکونی بوده است و اکنون بدون سکنه می باشد.

برسی های به عمل آمده نشان می دهد که در حدود ۹۰ سال پیش مالکین محلی برای بالا بردن سطح آب رودخانه و افزایش سطح زیر کشت زمین های کشاورزی اقدام به ساخت این آب بند انحرافی نموده اند و برای احداث آن از مصالح موجود در محل استفاده نموده اند .

به عنوان مثال سنگ آن را با استفاده از حیوانات بارکش از کوه سیاه که در فاصله تقریبا ۱۰ کیلومتری بند قرار دارد ، تامین می کردند و از خاک رس ، ماسه و دیگر مصالح استفاده لازم را می بردند .

سرمایه لازم برای ساخت بند از مالکین اراضی آبخور بند تامین می شد و در ادامه کار به دلیل کسری بودجه ، فردی به نام شریعتمدار، به شرط واگذاری مقداری از زمین های کشاورزی که سهم آب از این  بند داشتند ، مابقی هزینه آن را پرداخت نمود .

در قسمت‌های بسیار حاصلخیز در اطراف تالاب در روزگاران قدیم پنبه مرغوب کشت می‌شد، قلعه، منازل و شکارگاهی وجود داشت اما با آبگیری سد زاینده‌رود در اواخر دهه ۱۳۴۰ و کاهش حق‌آبه تالاب، نخست زمین‌های “شاخ میان” و “شاخ کنار” خشکید و سپس در سال‌های گذشته با بروز خشکسالی، نابودی گاوخونی رقم خورد.

احتمالاً بند شاخ کنار در زمان‌های قبل هم وجود داشته اما به مرور زمان تخریب شده است، هر صحرای زراعی با هر هکتار زمین که باشد شش دانگ یا ۷۲ “حَبّه” است اما اراضی زراعی اطراف گاوخونی هفت دانگ و “۸۴ حَبِّه” حساب شده است.

در مزارع شاخ‌کنار قلعه‌ای وجود داشت که فقط مردان در آن سکونت داشتند و خانواده‌هایشان در ورزنه بودند و پس از چند ماه برای دیدن اهل و عیال به شهر باز می‌گشتند.

هندوانه، گندم، پنبه از کشت‌های عمده و هر ساله اطراف زمین‌های تالاب گاوخونی بود و البته در مزارع شاخ‌میان و شاخ‌کنار از “چاه گاو” (یعنی استفاده از نیروی گاو برای آب کشیدن) و هدایت آن به زمین‌ها استفاده می‌شد.

مردم دام های  زیادی در اطراف علفزارهای وسیع حاشیه گاوخونی پرورش می‌دادند به طوری که در مواقعی از سال گاوها را در اطراف تالاب به حال خود رها می کردند. گرگ، کفتار و گراز هم زیاد در اطراف تالاب دیده می‌شده و تماشای زندگی و پرواز لک‌لک و مرغابی‌ها برای مردم این مناطق بسیار لذت‌بخش بوده است.

واژه “شاخ” به دلیل جدا شدن دو مادی از رودخانه و هدایت آن به سمت زمین‌های آن دو منطقه بیان شده است، طول تقریبی مادی‌ها نیز به ۷ کیلومتر می‌رسید که البته سال‌هاست دهانه ورودی آن از سمت زنده رود مسدود و خشک شده اما صحرای شاخ کنار سمت شمال و شاخ میان سمت جنوب رودخانه و کل وسعت زمین‌های زراعی هر دو مزرعه حدود ۲۸۰۰ هکتار است.

زمین‌های قابل کشت اطراف گاوخونی خاک حاصلخیزتری به نسبت مزارع ورزنه و بخش بن‌رود دارد چرا که به دلیل هم‌جواری با تالاب آب سطحی زیادی داشته و انتهای آبرفت‌ روخانه واقع شده است، کشاورزان نیز با حفر مادی‌های بزرگ، جوی‌های آب، چاه‌های سطحی و …آب مورد نیاز زراعت را تأمین می‌کردند.

یک دلیل نام‌گذاری شاخ میان قرار داشتن آن منطقه بین رودخانه و تپه‌های ماسه‌ای است و علت دیگر هم واقع بودن بین جنگل بوته گز و نیزارها ذکر شده است.

محدوده زمین‌های مزارع شاخ کنار را از بند یاد شده تا حد “خَمِ چَمِه چِه “، “گولی‌های گود” و ” کوه‌سیاه” می باشد و خاندان‌های کوهستانی، نائینی، میرمیران و … مالکان شاخ میان و شاخ کنار بودند.

 

همچنین ببینید:

معرفی چاه گاو

پارچه بافی سنتی ورزنه

چادر سفید شهر ورزنه

منابع:

خبرگزاری ایسنا

پایگاه اطلاع رسانی کویر ها و بیابان های ایران

اشتراک بگذار در:
ابوالفضل خلیلی
ابوالفضل خلیلی
طراح وب و گرافیک

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *